(Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Trước khi áp dụng, cần hỏi thêm ý kiến từ chuyên gia hoặc người có kinh nghiệm thực tế.)
Cả rầy non và rầy trưởng thành đều có thể dùng vòi chích hút để lấy dịch cây, thường tập trung ở mặt dưới lá, gân lá, cuống lá, chồi và đọt non. Với nhóm Empoasca, tổn thương không đơn thuần là “hút mất dinh dưỡng”: quá trình chích hút và thành phần trong nước bọt có thể kích hoạt phản ứng tổn thương của mô dẫn, làm xuất hiện hiện tượng cháy mép lá/“hopperburn”.
Có thể nhận biết theo diễn biến:
Rầy xuất hiện → lá non bị chích hút → mép lá vàng → mép lá cong/quăn → chuyển nâu hoặc tím → mô lá khô cháy → lá rụng.
Ở mật độ cao, cây có thể giảm quang hợp, sinh trưởng chậm, đọt kém phát triển, hoa hoặc trái non dễ rụng, đặc biệt khi cây đang trong giai đoạn ra đọt mạnh.
Trên chè, biểu hiện rất đặc trưng là hiện tượng “cháy rầy”: mép lá cong xuống, chuyển nâu/tím rồi khô; búp và chồi non bị ảnh hưởng mạnh, làm giảm cả năng suất lẫn chất lượng nguyên liệu chè.
Rầy xanh có thể xuất hiện trên nhiều nhóm cây:
Điểm cần lưu ý là không nên đồng nhất mọi “rầy xanh” thành một loài duy nhất. Khi xây dựng biện pháp phòng trừ cần xác định đúng loài, cây ký chủ và triệu chứng thực tế.
Một số điều kiện thuận lợi gồm:
Cây ra đọt non mạnh
→ nguồn thức ăn hấp dẫn, mô non dễ bị chích hút.
Cây quá xanh, sinh trưởng non mềm
→ đặc biệt trong điều kiện quản lý dinh dưỡng thiên về đạm.
Thời tiết nóng ẩm, mưa - nắng xen kẽ
→ có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số quần thể rầy phát triển.
Sử dụng thuốc phổ rộng quá mức
→ tiêu diệt nhiều thiên địch tự nhiên, từ đó làm quần thể rầy phục hồi và bùng phát. Tài liệu IPHM của Việt Nam cũng ghi nhận rầy xanh trên lúa thường được kiểm soát tự nhiên bởi nhện, bọ xít, bọ rùa, bọ cánh cứng và ong ký sinh; khi thiên địch bị ảnh hưởng bởi thuốc phổ rộng, mật độ rầy có thể tăng.
Nguyên tắc tốt nhất là IPM/IPHM, tức quản lý quần thể rầy thay vì cố gắng “diệt sạch”.
1. Theo dõi sớm
Kiểm tra thường xuyên mặt dưới lá, đọt non và chồi mới; có thể kết hợp bẫy dính để phát hiện sớm.
2. Quản lý cây và dinh dưỡng
Không thúc đạm quá mức, giữ cây sinh trưởng cân đối và tránh tạo tán quá rậm.
3. Bảo vệ thiên địch
Hạn chế phun thuốc phổ rộng khi chưa cần thiết. Đây là yếu tố rất quan trọng vì thiên địch có thể góp phần giữ rầy dưới ngưỡng gây hại.
4. Can thiệp khi mật số và mức độ hại thực sự cần thiết
Nếu phải sử dụng thuốc BVTV, cần xác định đúng đối tượng, chọn thuốc được đăng ký cho cây trồng và tuân thủ nhãn, đồng thời luân phiên cơ chế tác động để hạn chế nguy cơ kháng thuốc.
Rầy xanh nguy hiểm không chỉ vì khả năng chích hút mà còn vì chúng đánh trực tiếp vào bộ lá và đọt non - “nhà máy quang hợp” của cây. Với một số loài trên lúa, nguy cơ còn lớn hơn do khả năng truyền virus.
Vì vậy, dấu hiệu lá non cong, vàng mép, cháy từ rìa vào trong, đọt chùn hoặc lá rụng bất thường nên được kiểm tra rầy xanh sớm. Quan trọng nhất là phát hiện sớm + quản lý dinh dưỡng cân đối + bảo vệ thiên địch + xử lý đúng thời điểm, thay vì đợi rầy bùng phát mới phun thuốc.
Định hướng này cũng phù hợp với chương trình Quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) đang được cơ quan chuyên ngành Việt Nam thúc đẩy, với trọng tâm nuôi cây khỏe, quản lý sinh vật gây hại tổng hợp và giảm phụ thuộc vào hóa chất.
