Phân đạm cá là sản phẩm hữu cơ dạng lỏng được tạo ra từ cá nguyên con, cá tạp hoặc phụ phẩm cá thông qua quá trình thủy phân và/hoặc lên men. Với nguồn cá đồng phong phú ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đây là hướng tận dụng nguồn nguyên liệu địa phương để tạo ra một loại phân hữu cơ giàu nitơ hữu cơ, peptide, amino acid, khoáng chất và một phần chất hữu cơ dễ phân giải. FAO cũng ghi nhận công nghệ ủ cá có thể biến phụ phẩm cá thành sản phẩm có giá trị sử dụng làm phân bón.
Trong quá trình thủy phân, protein trong mô cá được phân giải thành các phân tử nhỏ hơn như peptide và amino acid. Nếu sử dụng quá trình lên men lactic, acid hữu cơ được tạo ra làm giảm pH, giúp hạn chế vi sinh vật gây thối và hỗ trợ bảo quản sản phẩm. Đây là nguyên lý cơ bản của fish silage.
Vì vậy, gọi sản phẩm là “đạm cá” là cách gọi thực tế dễ hiểu, nhưng không nên hiểu rằng toàn bộ nitơ trong sản phẩm tồn tại dưới dạng amino acid tự do. Thành phần thực tế phụ thuộc rất lớn vào loài cá, tỷ lệ thịt–xương–nội tạng, phương pháp ủ, nguyên liệu bổ sung, thời gian và điều kiện bảo quản.
1. Bổ sung nitơ hữu cơ
Đạm cá cung cấp nguồn N hữu cơ, giúp bổ sung dinh dưỡng cho cây và đặc biệt phù hợp khi cần duy trì sinh trưởng thân, lá và bộ rễ.
2. Cung cấp amino acid và peptide
Các sản phẩm thủy phân protein có chứa peptide và amino acid ở các mức độ khác nhau. Những hợp chất này có thể đóng vai trò là nguồn dinh dưỡng hữu cơ và có khả năng hỗ trợ các quá trình sinh lý của cây. Tuy nhiên, không nên quảng bá rằng đạm cá luôn là “chất kích rễ” hoặc “hormone sinh trưởng” nếu không có dữ liệu thử nghiệm cụ thể.
3. Bổ sung một phần khoáng chất
Xương, nội tạng và mô cá có thể đóng góp P, Ca, Mg cùng một số nguyên tố vi lượng. Tuy nhiên, hàm lượng rất biến động và không thể mặc định đạm cá là nguồn cung cấp NPK cân đối.
4. Bổ sung chất hữu cơ dễ phân giải
Các hợp chất hữu cơ từ cá có thể trở thành nguồn cơ chất cho hệ vi sinh vật trong đất. Đây là một trong những giá trị đáng chú ý khi sử dụng đạm cá trong hệ thống canh tác hữu cơ hoặc quản lý đất theo hướng tăng cường vật chất hữu cơ.
Các loại cá đồng như cá rô, cá lóc, cá trê, cá sặc, cá linh… có thể được sử dụng làm nguyên liệu nếu nguồn cá sạch và không bị nhiễm hóa chất hoặc chất ô nhiễm.
Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng “cá đồng miền Tây tốt hơn mọi loại cá khác”. Chất lượng sản phẩm cuối cùng phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng nguyên liệu và quy trình thủy phân/lên men, chứ không chỉ phụ thuộc nguồn gốc địa lý.
Một ưu điểm thực tế của cá đồng là có thể tận dụng cá nhỏ, cá tạp hoặc nguyên liệu không phù hợp làm thực phẩm, qua đó biến phụ phẩm có giá trị thấp thành nguồn vật tư nông nghiệp. Đây cũng phù hợp với định hướng tận dụng phụ phẩm thủy sản và giảm chất thải trong chuỗi thủy sản mà FAO khuyến khích.
Không phải cứ cá + đường/mật rỉ + thời gian là tạo ra đạm cá đạt chất lượng.
Quá trình ủ cần kiểm soát:
Không nên áp dụng một công thức “cứng” cho mọi loại cá. Tỷ lệ cá, mật rỉ/nguồn carbohydrate, chế phẩm vi sinh hoặc acid phải được xây dựng theo phương pháp ủ cụ thể.
Đạm cá nên được xem là nguồn dinh dưỡng bổ sung, không phải sản phẩm thay thế hoàn toàn phân NPK.
Có thể sử dụng theo hướng:
Liều lượng cần căn cứ vào hàm lượng N thực tế trên sản phẩm, vì hai loại “đạm cá” khác nhau có thể có hàm lượng dinh dưỡng chênh lệch rất lớn. Nếu sản phẩm dùng trong sản xuất thương mại, nên phân tích tối thiểu N tổng số, P₂O₅, K₂O, pH, chất hữu cơ và một số chỉ tiêu an toàn trước khi xây dựng liều sử dụng.
Đạm cá ủ từ cá đồng miền Tây Nam Bộ có tiềm năng trở thành nguồn phân hữu cơ giàu nitơ và hợp chất hữu cơ dễ sử dụng, đồng thời giúp tận dụng nguồn cá tạp và phụ phẩm thủy sản tại địa phương.
Giá trị lớn nhất của sản phẩm không nằm ở việc “cá miền Tây” tự nhiên tốt hơn các nguồn cá khác, mà nằm ở chất lượng nguyên liệu + quy trình thủy phân/lên men + kiểm soát pH + vệ sinh + phân tích thành phần dinh dưỡng.
Đặc biệt, cần phân biệt rõ đạm cá thủy phân, fish silage và dịch cá lên men, bởi mỗi phương pháp tạo ra sản phẩm có thành phần và tính chất khác nhau. FAO xem fish silage là hỗn hợp chứa protein thủy phân, lipid, khoáng và các chất dinh dưỡng khác, có thể được sử dụng làm phân bón.
Nói ngắn gọn: Đạm cá tốt không phải vì “ủ cá là có đạm”, mà vì protein của cá được chuyển hóa thành dạng dinh dưỡng hữu cơ ổn định, an toàn và phù hợp với nhu cầu của cây trồng.
