Tuyến trùng gây hại cây trồng là những sinh vật cực nhỏ sống trong đất hoặc mô cây, chủ yếu chích hút và phá hủy bộ rễ. Vì phần lớn triệu chứng trên thân lá không đặc hiệu, bà con cần kết hợp quan sát cả tán cây, sự phân bố cây bệnh và bộ rễ trước khi kết luận.
Trong vườn thường xuất hiện những vùng cây còi cọc, thưa tán, phát triển kém xen giữa các cây tương đối khỏe. Các vùng bị hại có thể tạo thành từng đám hình bầu dục hoặc loang lổ và mở rộng dần theo thời gian.
Cây bị tuyến trùng phá rễ thường ra đọt yếu, lá nhỏ, lóng ngắn, ít rễ cám và chậm phục hồi sau khi thu hoạch hoặc sang mùa sinh trưởng mới. Ở cây lâu năm, cành có thể suy yếu và khô dần từ ngoài ngọn.
Lá thường xanh nhạt hoặc vàng, nhất là khi cây bước vào giai đoạn cần nhiều dinh dưỡng. Bón phân nhiều nhưng cây vẫn không cải thiện rõ vì bộ rễ đã bị tổn thương, khả năng hấp thu nước và khoáng chất bị suy giảm. Tuy nhiên, vàng lá cũng có thể do úng nước, pH đất, thiếu phân hoặc nấm bệnh nên không thể dùng riêng dấu hiệu này để chẩn đoán.
Khi trời nắng, cây có thể héo nhanh, rũ lá trong khi đất vẫn đủ nước; đến chiều mát cây tạm hồi phục. Khi bộ rễ bị hại nặng, hiện tượng héo kéo dài, lá cháy mép và cây có thể suy kiệt.
Cây bị tuyến trùng thường ra hoa yếu, rụng hoa hoặc trái non nhiều, trái nhỏ và chậm lớn. Với rau màu, cây có thể cho ít quả, củ biến dạng hoặc thu hoạch sớm nhưng năng suất thấp hơn những vùng không bị hại.
Tuyến trùng nốt sưng thuộc chi Meloidogyne có thể làm rễ xuất hiện những u sần liền với mô rễ. Một số nhóm tuyến trùng khác không tạo u mà khiến đầu rễ phình, rễ ngắn cụt, cong queo, phân nhánh bất thường hoặc làm giảm mạnh lượng rễ tơ.
Cần lưu ý: Không phải tất cả tuyến trùng đều tạo nốt sưng. Nốt sần cố định đạm trên rễ cây họ đậu thường dễ tách khỏi rễ và có màu hồng bên trong, trong khi u do tuyến trùng là phần mô rễ bị phình lên. Bệnh sưng rễ do nấm giả ở rau họ cải cũng có thể bị nhầm với tuyến trùng.
Tuyến trùng gây vết thương trên rễ, làm xuất hiện các đốm nâu hoặc đen, hoại tử đầu rễ, bong vỏ rễ và mất rễ cám. Những tổn thương này còn tạo cửa ngõ cho nấm, vi khuẩn và các tác nhân gây thối rễ xâm nhập, khiến cây suy kiệt nhanh hơn.
Các dấu hiệu như vàng lá, héo, còi cọc hay thối rễ chỉ cho thấy bộ rễ đang hoạt động kém, chưa đủ để khẳng định cây bị tuyến trùng. Muốn chẩn đoán chính xác cần lấy cả đất và rễ tại vùng chuyển tiếp giữa cây khỏe và cây suy, giữ mẫu mát, không để khô hoặc phơi nắng rồi gửi phòng xét nghiệm để xác định loài và mật số tuyến trùng.
Nhìn tán để phát hiện - đào rễ để kiểm tra - xét nghiệm để kết luận.
