PHÂN BIỆT TRICHODERMA THẬT, GIẢ

(Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo. Trước khi áp dụng, cần hỏi thêm ý kiến từ chuyên gia hoặc người có kinh nghiệm thực tế.)

Trichoderma là chế phẩm chứa vi sinh vật sống. Vì vậy, chất lượng không chỉ nằm ở việc “có mọc nấm”, mà phải hội đủ các yếu tố: đúng chủng – còn sống – đủ mật độ – ít tạp nhiễm – bảo quản ổn định – có hiệu quả thực tế. Hướng dẫn quốc tế về thuốc vi sinh cũng yêu cầu kiểm soát danh tính chủng, hàm lượng vi sinh vật sống, tạp nhiễm, độ ổn định trong thời gian bảo quản và điều kiện sử dụng trên nhãn.

Kiểm tra nhãn trước khi thử nấm

Một sản phẩm đáng tin cậy cần ghi rõ:

• Tên Trichoderma spp. hoặc tốt hơn là tên loài, chủng nấm.
• Mật độ vi sinh vật sống theo CFU/g hoặc CFU/mL.
• Số lô, ngày sản xuất, hạn sử dụng và điều kiện bảo quản.
• Đơn vị sản xuất, phân phối, hướng dẫn và liều lượng sử dụng.
• Thông tin lưu hành hoặc hồ sơ chất lượng có thể truy xuất.

Không nên chỉ nhìn dòng chữ “Trichoderma siêu đậm đặc” ở mặt trước bao bì. Danh tính chủng và khả năng sống đến cuối hạn sử dụng quan trọng hơn lời quảng cáo.

“Bát cơm nguội” chỉ là phép thử tham khảo

Có thể sử dụng cơm chín để kiểm tra sơ bộ khả năng phát triển của nấm, nhưng nên làm hai hộp:

• Hộp đối chứng: chỉ có cơm.
• Hộp thử: cơm được rắc một lượng nhỏ chế phẩm.
• Cơm cần để nguội, dụng cụ sạch, độ ẩm vừa phải, không để đọng nước. Đậy hộp nhưng có trao đổi khí nhẹ và đặt ở nơi mát, tránh nắng.
• Nếu hộp thử xuất hiện tơ nấm trắng phát triển nhanh, sau đó tạo vùng bào tử xanh mạnh hơn rõ rệt so với hộp đối chứng, có thể nhận định rằng sản phẩm còn chứa nấm sống và có khả năng sinh trưởng. Tuy nhiên, nhiều loài nấm mốc khác cũng có thể tạo tơ trắng hoặc bào tử xanh. Hình thái và màu sắc đơn thuần không đủ để xác định chính xác loài hoặc chủng Trichoderma; việc định danh đáng tin cậy cần nuôi cấy chuyên biệt, quan sát hiển vi và khi cần phải phân tích phân tử.

Vì vậy:

• Nấm mọc xanh không đồng nghĩa chắc chắn là Trichoderma xịn.
• Không mọc cũng chưa đủ kết luận là hàng giả, vì kết quả còn phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm, liều rắc, chất mang và cách bảo quản trước đó.

Không mở hộp và ngửi trực tiếp sau khi nấm đã phát triển; nên bọc kín rồi loại bỏ để tránh phát tán bào tử.

Hiểu đúng về mật độ CFU

CFU là số đơn vị vi sinh vật sống có khả năng tạo khuẩn lạc trong điều kiện kiểm nghiệm, không nhất thiết tương ứng tuyệt đối với từng bào tử riêng lẻ.

Không nên áp dụng cứng rằng sản phẩm 10⁶ CFU/g là kém, còn 10⁹ CFU/g chắc chắn tốt. Chất lượng phải được đánh giá dựa trên:

• Mật độ thực tế có đạt mức công bố trên nhãn hay không.
• Mật độ còn duy trì đến gần cuối hạn sử dụng không.
• Liều sử dụng cung cấp bao nhiêu CFU cho mỗi kilogram nguyên liệu, mỗi gốc hoặc mỗi hecta.
• Chủng nấm có khả năng đối kháng đúng nhóm mầm bệnh mục tiêu hay không.
• Chất mang và công thức có bảo vệ được bào tử trong quá trình bảo quản hay không.

Nghiên cứu so sánh các sản phẩm thương mại năm 2025 cho thấy tất cả sản phẩm được kiểm tra đều có số CFU thực tế thấp hơn mức ghi trên nhãn; đồng thời khả năng đối kháng cũng khác nhau giữa các chủng. Điều này cho thấy con số in trên bao bì chỉ có giá trị khi được kiểm nghiệm.

Không đánh giá chất lượng bằng mùi

Trichoderma không có một mùi chuẩn áp dụng cho mọi sản phẩm. Một số chủng có thể tạo hợp chất bay hơi mang mùi gần giống dừa, nhưng lượng hợp chất này thay đổi theo chủng, nguồn dinh dưỡng, ánh sáng và điều kiện nuôi cấy. Chất mang như cám, bột bắp, than bùn hoặc khoáng cũng có thể lấn át hoàn toàn mùi của nấm.

Do đó:

• Không có mùi không đồng nghĩa nấm đã chết.
• Mùi cám hoặc nguyên liệu lên men chưa chắc là hàng giả.
• Mùi chua thối, hôi bất thường, mùi amoniac mạnh, bao bì phồng, rỉ dịch hoặc bột khô bị ướt vón cục là những dấu hiệu cần thận trọng vì có thể liên quan đến tạp nhiễm hoặc bảo quản sai.

Cách kiểm tra đáng tin cậy nhất

Khi mua số lượng lớn, nên yêu cầu phiếu kiểm nghiệm theo lô hoặc COA, ưu tiên kết quả từ phòng thử nghiệm có năng lực. Các chỉ tiêu quan trọng gồm:

• Mật độ Trichoderma sống.
• Tạp nhiễm nấm và vi khuẩn không mong muốn.
• Định danh loài hoặc chủng khi cần thiết.
• Độ ẩm, độ ổn định và thời hạn bảo quản.

Sau đó nên thử trên một diện tích nhỏ, có lô đối chứng và theo dõi cùng điều kiện chăm sóc. Một sản phẩm thật sự chất lượng phải vừa đạt chỉ tiêu phòng thí nghiệm, vừa thể hiện khả năng phân giải hữu cơ, định cư vùng rễ hoặc hỗ trợ hạn chế nấm bệnh đúng với công dụng được công bố.

Kết luận

Không thể kết luận Trichoderma thật hay giả chỉ bằng màu xanh, mùi ngai ngái hoặc một bát cơm nguội. Phép thử tại nhà chỉ giúp sàng lọc khả năng sống. Muốn đánh giá chính xác cần kết hợp nhãn minh bạch, CFU được kiểm nghiệm, độ tinh sạch, danh tính chủng, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản và hiệu quả thử nghiệm thực tế.

Infographic